Loại trừ được hai “gã nằm vùng” Hạc Tất và
Phong Yêu, thật là nhẹ nhõm phải không quý thi hữu? Lòng đã thư thái , hân hoan
tha hồ ngâm đọc những áng Đường luật mà chúng ta vừa mới sáng tác. Nhưng đôi
khi vẫn còn những chỗ gây nên sự ngang giọng ! Tuy không rõ rệt như hạc tất ,
phong yêu, song chúng ta vẫn cảm thấy tiềm ẩn đâu đó vài “kẻ” giấu mặt nào nữa,
chứ không phải đã hết! Vâng, đúng vậy. Đó chính là mấy tên “đệ tử” của phong
yêu và hạc tất, mà “tên đệ tử” đầu tiên chúng ta phải điểm mặt là : LỖI TIẾT
NHỊP.
1_LỖI TIẾT NHỊP:
Ngoài âm vận, thanh độ, một bài thơ còn đòi hỏi tiết nhịp nữa thì ngâm
đọc mới thanh thoát và êm tai. Thơ Thất ngôn bát cú là một thể thơ có tiết nhịp
được quy định rất rõ ràng. Mỗi câu gồm 7 chữ, được phân chia thành 3tiết nhịp:
2/2/3. Thí dụ :
Lom khom/ dưới núi/ tiều vài
chú
Lác đác/ bên sông/ rợ mấy nhà
Cho nên nếu ta không tuân theo quy định này,
thì chắc chắn khi ngâm đọc sẽ bị “vướng”
…họng
Sau đây là một vài thí dụ mắc lỗi tiết nhịp
:
“Trăng thờ thẫn ngậm tiếng sương đêm”
“Ơi huyền nhiệm cõi kiết đông
tề”
“Đông rét buốt lên tới cỡ nào”
Hay:
“Trăng vằng vặc đọng ánh sương phơi”
Khi đọc mấy
câu này, chúng ta thấy không thể ngắt
đoạn giữa chữ thứ 2 và chữ thứ 3 của câu được. Vì chữ thứ 2 và chữ thứ 3 bản
chất là những từ kép, khi đọc riêng thì mất nghĩa, mà đọc liền để đủ nghĩa thì vấp lỗi tiết nhịp ngay !!Thế
nên nói đây là “tên đệ tử” ruột của hạc tất và phong yêu thì chẳng sai chút
nào…
Tên thứ hai cần điểm mặt nữa là :LỖI KHỔ ĐỘC
2_LỖI KHỔ ĐỘC:
Hẳn rằng đã là người sáng tác văn thơ, thì
chắc chẳng ai mà không biết câu :
Nhất, tam, ngũ bất luận
Nhị, tứ, lục phân minh
Vâng trong thơ thì chữ thứ nhất , thứ ba và
thứ năm của một câu thường được phép bất luận.
Chúng có thể thoải mái tung hứng với luật bằng trắc . Nhưng trong thực
tế điều này chỉ đúng trăm phần trăm với
thể thơ khác như thơ Lục bát mà thôi.
Chứ với Thất ngôn bát cú thì không phải hoàn toàn như vậy. Chữ thứ nhất của mỗi
câu thì có thể bất luận hoàn toàn, chứ còn chữ thứ ba và năm thì coi chừng bị
mắc vào lỗi Khổ độc ngay.
Theo định nghĩa Lỗi khổ độc (tức là lỗi khó đọc) thì nó xảy ra khi:
_Chữ thứ ba của câu chẵn đáng
lẽ là bằng mà đổi thành trắc thì bị mắc lỗi khổ độc
_Chữ thứ năm của câu lẻ đáng
là bằng mà đổi thành trắc thì sẽ bị khổ độc.
Và trong kinh nghiệm thực tế, thì chỉ có chữ
thứ ba ở câu chẵn mà đổi bằng thành trắc thì đúng là mới mắc lỗi khổ độc. Nhưng
còn riêng chữ thứ năm thì không phải chỉ ở câu lẻ thôi đâu, mà ở cả các
câu chẵn hoặc cả khi đổi từ trắc thành bằng cũng có thể bị
khổ độc luôn
Thí dụ : Ta thử sửa một số
chữ thứ 5 từ bằng thành trắc ở các câu lẻ, trong bài thơ Qua Đèo Ngang xem sao:
QUA ĐÈO NGANG
Bước tới đèo Ngang , bóng xế
tà
Cỏ cây chen lá , đá chen hoa
Lom khom dưới núi TRẮC vài
chú
Lác đác bên sông rợ mấy nhà
Nhớ nước đau lòng TRẮC quốc
quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia
Dừng chân đứng lại,TRẮC non
nước
Một mảnh tình riêng ta với
ta.
Bà Huyện Thanh Quan
Rõ ràng đọc lên chúng ta thấy không ổn đúng
theo định nghĩa của lỗi khổ độc phải không quý vị. Bây giờ chúng ta thử đổi các
chữ thứ năm từ trắc thành bằng ở các câu chẵn xem sao:
QUA ĐÈO NGANG
Bước tới đèo Ngang , bóng xế
tà
Cỏ cây chen lá , BẰNG chen
hoa
Lom khom dưới núi tiều vài
chú
Lác đác bên sông BẰNG mấy nhà
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc
Thương nhà mỏi miệng BẰNG gia
gia
Dừng chân đứng lại,trời non
nước
Một mảnh tình riêng (ta) với
ta.
Bà Huyện Thanh Quan
Chúng ta đọc thấy cũng không ổn. Chỉ riêng có
trường hợp của chữ thứ năm của câu cuối
(chữ “ta”), chính tác giả đã đổi từ trắc thành bằng là êm ru mà thôi.
Riêng theo kinh nghiệm bản thân lão Cao Bồi
Già tôi sau nhiều thời gian tìm hiểu cũng rút ra được bài học : CHỈ CÓ MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP RIÊNG LẺ, CHỮ
THỨ 5 CỦA CÂU ĐẦU, CÂU THỨ HAI VÀ CÂU CUỐI, ĐÁNG LẼ LÀ TRẮC TA ĐỔI THÀNH BẰNG
MÀ KHÔNG GÂY LỖI KHỔ ĐỘC ( NẾU 3 CHỮ CUỐI CÂU THỎA ĐIỀU KIỆN HÒA HỢP GIỮA CÁC
ÂM TRẦM BÌNH THANH, BÌNH THANH VÀ ÂM TRẮC) MÀ THÔI. CÒN CÁC TRƯỜNG HỢP THÔNG
THƯỜNG THÌ CHỮ THỨ 5 KHÔNG ĐƯỢC PHÉP LÀM SAI LUẬT BẰNG TRẮC. NẾU KHÔNG SẼ BỊ LỖI
KHỔ ĐỘC NGAY.
Vì thế chúng ta nên giữ nghiêm luật bằng
trắc của các chữ thứ năm trong mỗi câu để tránh cái lỗi khổ độc này. Ngoài ra
còn một vài trường hợp nữa cũng gây nên lỗi đọc ngang như :
_Hai chữ cuối câu cùng trầm
bình thanh (tức là cùng mang dấu huyền) mà không đồng âm , thì cũng có thể gây
nên sự ngang giọng khi ngâm đọc.
_Một trường hợp nữa cũng có
thể xảy ra chuyện đọc không được êm xuôi, đó là: Khi chữ cuối cùng câu đầu mang
dấu huyền (trầm bình thanh_ rồi, mà chữ cuối câu thứ hai cũng lại tiếp tục mang
dấu huyền. Nhưng 2 trường hợp sau cùng
này chỉ bị rất nhẹ .
Vài điều mà gã Cao Bồi Già với chút kiến
thức hạn hẹp này xin mạo muội trao đổi cùng bạn đọc. Rất mong những quý vị cao
minh hơn chỉ giáo thêm, để mỗ tôi có dịp
được học hỏi. Xin đa tạ…
CAO BỒI GIÀ
